ابراء چیست ؟ ماهیت، ارکان و انواع آن
زمانی که بین دو طرف یک تعهد وجود دارد، معمولاً مدیون (شخصی که باید تعهد را انجام دهد) ناچار به انجام آن تعهد است، مگر آنکه طلبکار (دائن) از اجرای آن تعهد که به نفع اوست، صرف نظر کند. قاعده ابراء به این موضوع اشاره دارد که طلبکار از حق خود چشم پوشی کند . در این مقاله از دفتر اسناد رسمی 136 استان بوشهر، به موضوع ابراء چیست میپردازیم.
ابراء چیست ؟
ابراء نوعی ایقاع است و به صورت رایگان صورت میگیرد، به این معنی که طلبکار به طور اختیاری از حق خود صرف نظر میکند. این عمل به منظور اجتناب از ادامه رسیدگی به موضوع، حل و فصل سریعتر اختلافات، حفظ روابط اجتماعی یا به دلایل دیگر ممکن است صورت گیرد.
در کتب فقهی، ابراء به صورت جداگانه و مستقل بررسی نشده است. بلکه در بابهای دیگری نظیر هبه، کفالت، حواله، ضمان و نکاح در بحث تفاوت ابراء با سایر معاملات مورد بحث قرار میگیرد. فقها ابراء را لازم میدانند، به این معنی که صاحب حق حقی که در ذمه مدیون است را صرف نظر کند، و استفاده از خیار در این مورد (حتی خیار شرط) مجاز نیست.
ماهیت ابراء
ماهیت ابراء در فقه و حقوق مورد بحث است و نظرات مختلفی در این زمینه وجود دارد. دو مسأله مهم درباره ماهیت ابراء بحث میشود:
۱. ماهیت ابراء چیست ؟ اسقاط است یا تملیک؟
برخی از فقها ابراء را اسقاط میدانند، به این معنی که ابراء باعث سقوط حق و تعهدات است و حقوق مالی و غیرمالی مربوطه، منتفی میشود. در این نظریه، رضایت و قبول طرف مقابل در تحقق ابراء نقشی ندارد.
۲. ابراء عقد است یا ایقاع؟
بحث دوم درباره این است که آیا ابراء به عنوان یک عقد محسوب میشود یا نوعی ایقاع است. برخی از فقها ابراء را به عنوان ایقاع تعریف میکنند، به این معنی که ابراء یک صیغه شرعی یکطرفه است و تنها با اراده صاحب حق میتواند تحقق یابد و نیازی به قبول و ایجاب طرف مقابل ندارد. در مقابل، برخی دیگر از فقها ابراء را به عنوان یک عقد تعریف میکنند، به این معنی که برای تحقق ابراء نیازمند قبول و ایجاب هر دو طرف است. در این نظریه، نتیجه ابراء تملیک دین است، به این معنی که صاحب حق، حق خود را از مالکیت خود خارج کرده و به ملکیت مدیون درآورده است، و قبول مدیون در تحقق ابراء ضروری است.
ابراء در حقوق
ابراء در حقوق مدنی به معنی چشمپوشی طلبکار از طلب خود نسبت به شخص یا اشخاص دیگر است. به عبارت دیگر، طلبکار از حق خود صرف نظر میکند و از ادعا یا درخواست خود عقب مینشیند. این اقدام میتواند به عنوان یک نوع اسقاط تعهدات در نظر گرفته شود، به این معنی که طلبی که بر ذمه شخص قرار دارد، لغو میشود و هیچگونه تعویضی در برابر آن وجود ندارد.
انواع ابراء
ابراء بر اساس موضوع خود به دو نوع ابراء خاص و ابراء عام تقسیم میشود:
ابراء خاص
در این نوع ابراء، موضوعی که ابراء درباره آن انجام میشود، دین یا حق معین یا حقوق ویژهای است. به عنوان مثال، طرفی که در بدهی است، میتواند از طریق ابراء خاص از دین معین خود درباره طرف مقابل صرف نظر کند یا حقوق خاصی مانند استفاده از یک مال یا اشتغال به یک عمل به صورت معین را ساقط کند.
ابراء عام
در این نوع ابراء، دائن به مدیون اعلام میکند که از هر دین یا حقوقی که نسبت به مدیون دارد، بری میکند. به عبارت دیگر، دائن اعلام میکند که تمام حقوق خود را نسبت به همه اموال منقول و غیرمنقول مدیون ساقط میکند.
ارکان ابراء
ابراء دارای چهار رکن است که در زیر به طور جداگانه بررسی میکنیم:
۱. ابراءکننده، صاحب حق یا دائن
این فرد صاحب حقوق دینی است که به اختیار خود از آنها صرف نظر میکند. برای انجام ابراء، دائن باید اهلیت قانونی برای این عمل را داشته باشد.
۲. ابراءشونده یا مدیون
این فرد مدیون است که از سوی دائن ابراء میشود. مشخص بودن مدیون برای صحت ابراء ضروری است و اگر تردیدی درباره هویت مدیون وجود داشته باشد، ابراء باطل خواهد بود.
۳. دین یا حق مورد ابراء
ابراء میتواند از یک دین معین صورت بگیرد که موجود و مشخص باشد، بگونهای که دین بر ذمه مدیون قرار گیرد، به طور مؤقت یا آینده. اما ابراء از دینی که ناشناخته باشد، باطل خواهد بود و هیچ کس نمیتواند از دیونی که در آینده نسبت به او پیدا خواهند کرد، ابراء کند.
۴. صیغه یا لفظ ابراء
ابراء با هرگونه لفظ یا عملی که نشانگر آن باشد، صحیح است. درباره تعلیق ابراء به شرط، نظرات متفاوتی وجود دارد. برخی از حقوقدانان اعتقاد دارند که ابراء معلق صحیح است، در حالی که برخی دیگر این موضوع را نپذیرفتهاند. به عنوان مثال، میتوان فرض کرد که یک دائن که موجر است، به مستاجر بگوید که اگر تا مهلت مشخصی که تعیین شده تخلیه کنی، مبلغ اجاره ماه گذشته را به تو می بخشم.
قانون ابراء
ماده ۲۸۹ قانون مدنی بیان میکند: «ابراء عبارت است از اینکه دائن از حق خود، به اختیار صرف نظر کند.
مطابق این قانون، ابراء عملی است که توسط دائن یا طلبکار به اختیار انجام میشود و مدیون در آن نقشی ندارد. به عبارت دیگر، ابراء یک نوع ایقاع است که توسط یک طرف از قرارداد صورت میگیرد و برخلاف عقد، نیازی به رضایت دو طرف ندارد.
برای تحقق ابراء، لازم است که قبلاً یک دین یا حق معین بین دائن و مدیون وجود داشته باشد. این بدان معناست که ابراء به معنای انصراف از یک دین یا حق قبلی است و پس از ابراء، آن دین به طور حقوقی به وجود نمیآید.
