مالیات نقل و انتقال اسناد صلح عمری
بسیار پیش امده که مالکین به دلایل و انگیزه‌های متفاوت تمایل دارند ملک خود را به غیر منتقل کنند و لیکن بنا به هر دلیلی مایل نیستند که ارتباطشان با مال مورد انتقال به طور کلی قطع گردد.
شارع و قانون‌گذار برای این امر چاره اندیشیده یک گونه از اسنادی که در این زمینه در دفتر اسناد رسمی تنظیم میشود و بسیار کاربردی و کارآمد است سند صلح عمری است. در این عقد با وجود انتقال مالکیت به متصالح همچنان مصالح حق استفاده و انتفاع از مال مورد صلح را مادامی که در قید حیات است؛ دارد!
حق مصالح حتی با انتقال مال به غیر ، از سوی متصالح اسقاط نمی‌گردد و همچنان حق مصالح به قوت خود باقی است. صلح عمری از اقسام عقد صلح می‌باشد که شریعت اسلام بر آن صحه گذاشته است.
قصد نگارنده از این مطلب، بحث مالیات نقل و انتقال قرارداد صلح عمری و زمان تعلق مالیات و نحوه و میزان پرداخت آن است که در ادامه مورد بحث و رسیدگی قرار خواهد گرفت.
تعریف صلح عمری:
صلح عمری عقدی است که مصالح (مالک مورد صلح و شخص صلح کننده) مال معینی را به شخص متصالح صلح می‌نماید که عمدتا به دو صورت با خیار حق فسخ و بدون خیار حق فسخ می‌باشد.
الف: صلح عمری با خیار حق فسخ:
مصالح هر زمان که اراده نماید می‌تواند مورد صلح را فسخ نماید و اراده یک طرفه مصالح برای فسخ کافی می‌باشد.
ب؛ صلح عمری بدون خیار حق فسخ:
با توجه به مندرجات سند رسمی عقد صرفا “با اراده طرفین مصالح و متصالح اقاله و فسخ می‌گرددو بدون توافق امکان فسخ سند نیست .
مصالح سند صلح عمری حق انتفاع و استفاده از منافع مورد صلح را تا زمان معینی (مثلا تا زمان حیات خود و یا پنجاه سال برای خود محفوظ داشته و پس از پایان زمان، متصالح به تبع عین مالک منافع می‌گردد. البته پیرامون مسائل حقوقی عقد صلح عمری مطالب بسیاری می‌باشد که هدف صحبت ما در این موضوع نبوده و بیشتر به مبحث اصلی این نوشتار یعنی نحوه محاسبه و میزان مالیات متعلقه می‌پردازیم.
قوانین و مستندات پیرامون مالیات و نحوه محاسبه آن در قرارداد صلح عمری
الف) مطابق ماده ۶۳ قانون مالیات‌های مستقیم
«نقل و انتقال قطعی املاکی که به صورتی غیر از عقد بیع انجام میشود به استثنای نقل و انتقال بلاعوض که طبق مقررات مربوط مشمول مالیات است، مشمول مالیات نقل و انتقال قطعی املاک برابر مقررات این فصل خواهد بود و چنانچه عوضین، هر دو ملک باشند هریک از متعاملین به ترتیب فوق مالیات نقل و انتقال قطعی مربوط به ملک واگذاری خود را پرداخت خواهند نمود.»
قانون‌گذار در این ماده قانونی از نقل و انتقال قطعی املاکی به غیر از عقد بیع سخن به میان آورده است و سازمان امور مالیاتی به منظور تبیین و روشن نمودن هر چه بهتر مفهوم آن برای ادارات تابعه اقدام به صدور بخشنامه‌ای به شماره ۱۳۵۳۰ مورخ ۱۳۸۴/۰۷/۲۷ نمود. طبق این بخشنامه «منظور از نقل و انتقال قطعی املاک به صورتی غیر از عقد بیع، عقودی از قبیل صلح، هبه و معاوضه می‌باشند.
چنانچه صلح و هبه بصورت معوض باشد، انتقال دهنده ملک برابر ماده ۵۹ مشمول مالیات خواهد بود و اگر بلاعوض باشد، انتقال گیرنده مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی طبق مقررات فصل ششم-باب سوم قانون مالیات‌های مستقیم شناخته میشود. یادآوری می‌نماید که قید مال الصلح تقریباً بی‌ارزش (مانند یک سیر نبات یا یک سیر نمک که بنا به شیوه‌های مرسوم به منظور تکمیل ارکان معامله در اسناد قید میشود) در اسناد به منزله پرداخت عوض نبوده و اینگونه عقود به عنوان بلاعوض تلقی خواهند شد.»
ب) مواد ۱۱۹ و ۱۲۰ و ۱۳۱ قانون مالیات‌های مستقیم
همانطور که گفته شد مطابق ماده ۶۳ قانون مالیات‌های مستقیم و بخشنامه اخیر، قانون‌گذار تأکید نموده که نقل و انتقال املاک که به صورتی غیر از عقد بیع انجام میشود به استثنای نقل و انتقال بلاعوض که طبق مقررات مربوط، مشمول مالیات است و قید مال الصلح تقریبا بی ارزش (مانند یک سیر نبات موهوب تهاتر شده بعد العقد یا یک سیر نمک که بنا به شیوه‌های مرسوم به منظور تکمیل ارکان معامله در اسناد قید میشود) در اسناد به منزله پرداخت عوض نبوده و این گونه عقود به عنوان بلاعوض تلقی خواهند شد که به همین دلیل باید به فصل ششم-باب سوم قانون مالیات‌های مستقیم رجوع نموده تا به نحوه‌ی تشخیص و وصول مالیات در اسناد صلح عمری بپردازیم.
این مواد عبارت اند از:
ماده ۱۱۹ : درآمد نقدی و یا غیر نقدی که شخص حقیقی یا حقوقی به صورت بلاعوض، یا از طریق معاملات محاباتی، یا به عنوان جایزه و یا هر عنوان دیگر از این قبیل تحصیل می‌نماید مشمول مالیات اتفاقی به نرخ مقرر در ماده (۱۳۱ ) این قانون خواهد بود.
ماده ۱۳۱ : نرخ مالیات بر درآمد اشخاص حقیقی به استثنای مواردی که طبق مقررات این قانون دارای نرخ جداگانه‌ای باشد؛ به شرح زیر است:
۱- تا میزان پانصد میلیون (۵۰۰,۰۰۰,۰۰۰) ریال درآمد مشمول مالیات سالانه به نرخ پانزده درصد (۱۵%)
۲- نسبت به مازاد پانصد میلیون (۵۰۰,۰۰۰,۰۰۰) ریال تا میزان یک میلیارد (۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰) ریال درآمد مشمول مالیات سالانه به نرخ بیست درصد (۲۰%)
۳- نسبت به مازاد یک میلیارد (۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰) ریال درآمد مشمول مالیات سالانه به نرخ بیست و پنج درصد (۲۵%)
قانون‌گذار در خصوص اینکه مالیات بر درآمدِ اتفاقی تا چه حد باشد اقدام به تبیین نموده و در ماده ۱۲۰ تکلیف آن را مشخص نموده است. طبق این ماده «درآمد مشمول مالیات موضوع این فصل عبارت است از صد درصد درآمد حاصله و در صورتی که غیرنقدی باشد، به بهای روز تحقق درآمد طبق مقررات این قانون تقویم میشود مگر در مورد املاکی که در اجرای مفاد ماده (۶۴) این قانون برای آنها ارزش معاملاتی تعیین شده است که در این صورت ارزش معاملاتی مأخذ محاسبه مالیات قرار خواهد گرفت.
تبصره ـ در مورد صلح معوض و هبه معوض به استثنای مواردی که مشمول ماده (۶۳) این قانون می‌باشد درآمد مشمول مالیات موضوع این فصل عبارت خواهد بود از مابه‌التفاوت ارزش عوضین که براساس مقررات این ماده تعیین میشود نسبت به طرف معامله‌ای که از آن منتفع شده است.»
نکته مهم ماده ۱۲۰ این موضوع می باشد که در مواردی که صلح معوض باشد ، درآمد مشمول مالیات موضوع این فصل عبارت خواهد بود از ما به التفاوت ارزش عوضین نسبت به طرف معامله ای که از آن منتفع شده است لذا متصالحین باید به این نکته توجه کنند که اگر صلح معوض می باشد ، ثمن یا معوض خود را در برابر مورد صلح اعلام نمایند که اگر برابری نمود فقط مشمول مالیات نقل و انتقال شده و مالیات بر در آمد اتفاقی بر آن مترتب نمی باشد و در صورتی که عوضین برابری ننمود ، فقط نسبت به ما به التفاوت ارزش عوضین نسبت به طرف معامله ای که از آن منتفع شده است مشمول مالیات بر در آمد اتفاقی می شود.
